Ekottara Agama

Buddizm
Madaniyati
Tarixi
Buddistlar
Maktablar
Ibodatxonalar
Matnlar
Portal

Ekottara Āgama (Sanskrit: 增壹阿含經; zēngyī-ahánjīng) – bu ilk hind buddaviy matni boʻlib, hozirda faqat xitoy tilidagi tarjimasi mavjud (Taishō Tripiṭaka 125). Ekottara Āgama nomi soʻzma-soʻz „Raqamlangan nutqlar“ degan maʼnoni anglatadi, bu esa uning tashkil etilish tamoyilini bildiradi. U Xitoy buddaviy kanonida joylashgan Sūtra Piṭakaning toʻrt Āgamalaridan biridir.

Kelib chiqishi va tarixi

Tadqiqotchi Tse Fu Kuanning taʼkidlashicha, 385-yilda Zhu Fonian (竺佛念) Tukhāralik rohib Dharmanandin (曇摩難提) tomonidan oʻqib eshittirilgan Ekottarika-āgamaning xitoycha tarjimasini yakunlagan. Bu birinchi tarjima 41 jilddan iborat boʻlib, keyinchalik Zhu Fonian uni kengaytirib, hozirgacha yetib kelgan 51 jildli Ekottarika-āgama shakliga keltirgan. U tarjimaga yangi materiallar qoʻshgan yoki baʼzi joylarini almashtirgan boʻlishi mumkin.

Yin Shun, Zhihua Yao va Tse Fu Kuan kabi olimlar Ekottara Āgama asarini Mahāsāṃghika maktabiga mansub deb hisoblaydilar.

A. K. Warderga koʻra, Ekottara Āgama asarida 250 ta rohiblar uchun moʻljallangan Prātimokṣa qoidalari tilga olingan boʻlib, bu faqat Dharmaguptaka Vinaya bilan mos keladi. Bu Vinaya ham xitoy buddaviy kanonida mavjud. Warder shuningdek, baʼzi gʻoyalar Mahāsāṃghika taʼlimotlariga zid kelishini, lekin Dharmaguptaka qarashlari bilan mos ekanini aytadi. Shu bois u hozirgacha saqlanib qolgan Ekottara Āgama Dharmaguptaka maktabiga tegishli degan xulosaga kelgan.

Étienne Lamotte fikricha, Ekottara Āgama shimoli-gʻarbiy Hindistondan kelgan qoʻlyozmadan tarjima qilingan va Mahāyāna maktabining kuchli taʼsiri mavjud. Bu 5-asr Dharmaguptaka rohibi Buddhayaśas tomonidan aytilgan fikr bilan mos keladi. U Dharmaguptaka Vinaya va Dīrgha Āgama tarjimonidir va Dharmaguptakalar Mahāyāna Tripiṭakani oʻzlashtirgan deb yozgan. Sheng Yenning taʼkidlashicha, Ekottara Āgama tarkibida oltita Pāramitā haqidagi taʼlimotlar mavjud boʻlib, bu bodhisattva yoʻlining va Mahāyāna taʼlimotining markaziy gʻoyasidir.

Ekottara Āgama asosan Theravādadagi Aṅguttara Nikāyaga toʻgʻri keladi, lekin toʻrtta sanskritcha Āgama ichida u Theravāda versiyasidan eng koʻp farqlanadiganidir. Hatto Zuhdning olti qatlamli yoʻli kabi standart taʼlimotlarda ham farq mavjud. Damien Keownning yozishicha, „Pāli va xitoycha versiyalar oʻrtasida katta tafovut bor, sutralarning uchdan ikki qismi faqat bittasida mavjud, bu esa Sūtra Piṭakaning ushbu qismi kechroq shakllanganini koʻrsatadi“.

Nafas olishni kuzatish

Ekottara Āgama tarkibida Buddaning oʻgʻli Rāhulaga bergan nafas olishni kuzatish meditatsiyasi boʻyicha taʼlimot mavjud. Unda Budda Rāhulaga bu amaliyotni qanday qilib samādhi holatiga kirish uchun qoʻllashni oʻrgatadi. Rāhula vaqt oʻtib samādhiga kiradi, toʻrtta dhyāna bosqichidan oʻtadi va mukammallikka hamda ozodlikka erishadi. Keyin u Buddaning oldiga qaytib, oʻz tajribalari va anglaganlarini toʻliq bayon qiladi. Bu sutra Theravāda anʼanasidagi Maha-Rahulovada Sutta (MN 62) ga mos keladi.

Sharqiy Osiyodagi taʼsiri

Mashhur buddaviylik ustozi Nan Huaijin Ekottara Āgama asarini tez-tez nafas olishni kuzatish haqidagi nutqi uchun tilga olgan. U Rāhulaning Buddaga qilgan hisobotini sharhlab, aql, tana va nafas oʻrtasidagi bogʻliqlik, shuningdek ekzoterik va ezoterik tajribalarni izohlagan. Bu amaliyot Sharqiy Osiyodagi Zen, Tiantai kabi Mahāyāna maktablariga va hatto Daoistik meditatsiya anʼanalariga ham tarqalgan.

Yana qarang

• Āgama (Buddizm)
• Anguttara Nikaya
• Anapanasati