Azərbaycanca (AZ) Azərbaycanca (AZ)Deutsch (DE) Deutsch (DE)English (US) English (US)Қазақша (KZ) Қазақша (KZ)Lietuva (LT) Lietuva (LT)සිංහල (LK) සිංහල (LK)Türkçe (TR) Türkçe (TR)O'zbekcha (UZ) O'zbekcha (UZ)中國人 (CN) 中國人 (CN)
Yordam
Bepul yuklab olish va ma’lumotlar platformasi

Proto-turk tili (prototurk tili, umumturkiy til) - qiyosiy tarixiy usul yordamida qayta tiklangan zamonaviy turkiy tillarning umumiy oʻtmishdoshi boʻlgan qadimg

Praturk tili

Proto-turk tili (prototurk tili, umumturkiy til) - qiyosiy tarixiy usul yordamida qayta tiklangan zamonaviy turkiy tillarning umumiy oʻtmishdoshi boʻlgan qadimgi turkiy etnoslar tilidir. Baholashlardan biri Praturk tilini bundan 2500 yil oldingi davr bilan bogʻlaydi .

Turkiy prototilni qayta tiklash baʼzi muammolarni, xususan, prototilda rotatsizm (r-lashuv) yoki zetatsizm (z-lashuv)ning ustunligi toʻgʻrisidagi masalani koʻndalang qoʻydi. Qadimgi turk runalari bilan yasalgan eng qadimgi yozma yodgorliklar qadimgi turkchasidayoq -z- va -r- mavjud boʻlganligini koʻrsatdi. Boshqa Oltoy tillari (moʻgʻul, tungus-manjur)da faqat -r- boʻlganligini koʻrsatdi. Turkiy prototilning baʼzi bir xususiyatlarini konservativ -r- tillari (zamonaviy chuvash tili) asosida, shuningdek, venger tilida bolgar elementlarini tahlil qilish orqali tiklash mumkin.

Tashqi qardoshligi

Oltoy gipotezasi doirasida prototurk, moʻgʻul, pratungus-manjur, yapon va koreys tillari oltoy bobotilining avlodi deb hisoblanadi. Biroq, Oltoy gipotezasi ilmiy olamda umuman qabul qilinmaydi, unga qarshi tomonlari ham bor .

Ilk vatani

A. Ronatash turkiy tillarning ilk vatanini gʻarbiy va markaziy Sibirga, shuningdek uning janubidagi hududlarida boʻlgan degan fikrni keltirib oʻtgan.

Ilk yozma manbalar

Miloddan oldingi soʻnggi mingyillikning oxirgi asrlariga tegishli «Xan shu» («Xan sulolasi tarixi») hamda «Shi Ji» («Tarixiy esdaliklar») kabi xitoy yilnomalarida atigi bir nechta eng qadimgi turkiy soʻzlar 匈奴 Syun-nu (Hun) saltanati (mil.av. III - mil. II asrlar)ga bogʻliq ravishda uchraydi. Ular yilnomalarda den-li, ku-tu, shan-yuy, ou-tu kabi soʻzlar boʻlib, bir qator tadqiqotchilar ularni «Tangri», «qut/quti», «yabgʻu», «oʻrda/oʻrdu» oʻlaroq tiklab, qadimgi turkcha negizga ega soʻzlar, deb qaraydilar.

Til xususiyatlari

Fonetika va fonologiyasi

Birinchi boʻgʻin uchun quyidagi fonemalar toʻplami qayta tiklanadi :

Tilning koʻtarilish darajasi Qator
Old qator Old boʻlmagan
Yuqori i ü ɨ u
Oʻrta ẹ ö ạ o
Pastroq e a

Morfologiyasi

Sonlar

Prototurk tilida sonlarning oʻnlik tizimidan foydalanilgan :

Bulgʻor tili ajralgach Bulgʻor tili ajralguncha Oʻzbek tili (qiyoslash uchun)
1 *bir *bīr bir
2 *ėki *ėk(k)i ikki
3 *uč *üčə uch
4 *dȫrt *dȫrdə toʻrt
5 *bẹ̄š *bẹ̄łk(ə), *eʼt(ə)? besh
6 *altï *altu (*alto?) olti
7 *jẹt(t)i *jẹt(t)i, *ʒ'ēd(d)i (O.A. Mudrakka koʻra ) yetti
8 *sek(k)iz *se(k)k(i)ŕ sakkiz
9 *do(q)quz *do(q)q(u)ŕ, *do9uř (O. A. Mudrakka koʻra) toʻqqiz
10 *on *ōnə? oʻn
20 *jėgirmi *jėgirmi, *ʒ'ẹɣrəma (O.A. Mudrakka koʻra) yigirma
30 *ot(t)uz *o(t)t(u)ŕ oʻttiz
40 *qïrk *qïr(ï)qa qirq
50 *ellig *e(l)liɣ ellik
60 *altmïš *altmïł, *altməł oltmish
70 *jetmïš *jetmił, *jetməł yetmish
80 *sek(i)z ōn *sekŕōn(ə) sakson
90 *doq(u)z ōn *doqŕōn(ə) toʻqson
100 *jǖz *jǖŕ yuz
1000 *bïŋ *bïŋ ming

Leksikasi

Prototurk tiliga quyidagi xitoy tilidan soʻzlash oʻzlashtirilgan:

  • *alačuk «kulba, chodir, kichkina uy» *la-ƛiaʔ);
  • *ạltun «oltin» - *aːl «qizil, qirmizi» va qad. xit. 銅(*Łōŋ) «metal»;
  • *gümüľ «kumush» *kəmliḗw);
  • *dẹmür «temir» *diēt-mwyt) «temir buyum»;
  • *bek «bek» pẹ̄k);
  • *čerig «armiya» ćèn);
  • *bitig «xat»
  • qad.uygʻ. küin «oʻrogʻliq xat», Dunay bulgʻorchasida küinig kwén);
  • *bengü «abadiy» manko);
  • *čyn «chin, rost» ṭeŋ);
  • *deng «teng»
  • *dōn «kiyim» tōn "qora toʻgʻri kiyim";
  • *kög «motiv» khok);
  • *syr «rang, boʻyoq, lak»
  • *jinčü «marvarid» <真珠 (ćǝn-ćwa) «haqiqiy marvarid».

A. V. Dibo bu oʻzlashmalarni milodiy III asrda xitoy va turkiy lisoniy aloqalari deb hisoblaydi.

Yana qarang

  • Qadimgi turkiy tillar
  • Qadimgi turkiy yozuvi

Izohlar

  1. https://www.academia.edu/40814735/Babayarov_G_Ziyayev_Sh_Orhun_Enas%C3%A5y_bitikt%C3%A5shlari_tili_va_turkiy_tillarning_Proto_Turk_davri_2019
  2. Janhunen, Juha. Personal pronouns in Core Altaic (английский) // Shared Grammaticalization: With special focus on the Transeurasian languages : книга (сборник статей). — 2013. — 28 Февраль. — С. 223. — ISSN 9789027205995.
  3. Rona-Tas A. „The Reconstruction of Proto-Turkic and the Genetic Question“, . The Turkic Languages. London - New York: Routledge, 1998 — 77-bet. ISBN 0-415-08200-5. 
  4. Rona-Tas A. „The Reconstruction of Proto-Turkic and the Genetic Question“, . The Turkic Languages. London - New York: Routledge, 1998 — 68-bet. ISBN 0-415-08200-5. 
  5. https://www.academia.edu/40814735/Babayarov_G_Ziyayev_Sh_Orhun_Enas%C3%A5y_bitikt%C3%A5shlari_tili_va_turkiy_tillarning_Proto_Turk_davri_2019
  6. Дыбо А. В.. Лингвистические контакты ранних тюрков. М.: Восточная литература, 2007 — 50-bet. 
  7. Rona-Tas A. „The Reconstruction of Proto-Turkic and the Genetic Question“, . The Turkic Languages. London - New York: Routledge, 1998 — 74-bet. ISBN 0-415-08200-5. 
  8. О. А. Мудрак. Заметки о языке и культуре дунайских булгар
  9. Сравнительная грамматика тюркских языков. Пратюркский язык-основа. Картина мира пратюркского этноса по данным языка. М.: Наука, 2006 — 773-776-bet. ISBN 5-02-032710-7. 
  10. Сравнительная грамматика тюркских языков. Пратюркский язык-основа. Картина мира пратюркского этноса по данным языка. М.: Наука, 2006 — 776-bet. ISBN 5-02-032710-7. 

vikipediya, wiki, ensiklopediya, kitob, maqola, o‘qish, bepul yuklab olish, praturk tili haqida ma’lumot. praturk tili nima? praturk tili nimani anglatadi?

Yuqori