Bugʻusimonlar

Bugʻusimonlar — juft tuyoqli sut emizuvchilar oilasi. Dumi kalta, boshi uzunchoq, oyoqlari ingichka, qomati kelishgan. Yuqori jagʻida kurak tishlari yoʻq. Oziq tishlari yassi, dumi ostida katta oq xoli – „darcha“si bor. Yosh bugʻusimonlar koʻpincha olachipor boʻladi. Suv bugʻusimonlardan tashqari, deyarli hamma Bugʻusimonlarning shoxi bor, lekin ayrim turlarining faqat erkagida shox boʻladi. Shimol bugʻusining erkagi ham, urgʻochisi ham shoxli. Bugʻusimonlar Yevropa, Osiyo, Amerika va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Togʻ va tekisliklardagi oʻrmon, toʻqay, oʻrmondasht va tundrada yashaydi. Turli oʻtlar, butalar, har xil oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Bugʻusimonlar 1,5 yoshda voyaga yetadi. Kuzda yoki yoz oxirida juftlashadi. Bu vaqtda erkaklari boʻkirib yuradi. Urgʻochisi bahorda yoki yoz boshida 1–2 ta, suv bugʻusimonlar 4 ta va undan ham koʻproq tugʻadi. Bahor va kuzda, baʼzi turlari faqat bahorda tullaydi. Bugʻusimonlarning 48 turi boʻlib, ular muntjaklar, suv bugʻusimonlar, asl bugʻusimonlar va Amerika bugʻulari 4 kenja oilaga boʻlinadi. Muntjaklar kenja oilasiga mansub bugʻusimonlarning boʻyi 60 sm, shoxi kalta. Erkagining ustki jagʻida xanjardek uzun qoziq tishlari bor. Bu kenja oila 2 urugʻ: muntjaklar va tojli bugʻulardan iborat. Muntjaklar urugʻining vakili – Hindiston muntjagi. Suv bugʻusimonlari kenja oilasining faqat 1 turi boʻlib, Xitoyda uchraydi. Dare soxdllaridagi qamishzorlarda 2–3 tadan boʻlib yuradi. Boʻyi past (0,5 m cha), shoxi yoʻq. Erkagining ustki jagʻidagi uzun qoziq tishlari tashqariga chiqib turadi. Asl bugʻusimonlar kenja oilasi buyi 0,6–2,2 m keladigan, ancha yirik hayvonlardir. Ustki jagʻlaridagi qoziq tishlari kichkina yoki butunlay boʻlmaydi. Bu kenja oila yelik, los va hokazodan iborat urugʻlarga boʻlinadi. Oʻzbekistonda asl B.ning bir turi – xongul yashaydi. Amerika bugʻusimonlari kenja oilasi boʻyi 0,3–1,3 m keladigan mayda va oʻrta boʻyli bugʻulardan iborat. Boshqa B.danʼbosh skletidagi baʼzi suyaklarining tuzilishi bilan farq qiladi. Bu kenja oila mazamalar, pudu, pampas va shimol bugʻulari urugʻlariga boʻlinadi. Bugʻusimonlar koʻplab ovlanadi. Goʻshti va terisidan foydalaniladi. Asl bugʻuning pant deb ataladigan yosh shoxlaridan dori tayyorlanadi. Shimol bugʻusi xonakilashtirilgan boʻlib, xoʻjalik uchun katta ahamiyati bor. Kaborgilarning bir turi tarqalgan. Bugʻusimonlarning 11 turi 20 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Bugʻusimonlar
Bugʻusimonlarning beshta turi
Biologik klassifikatsiya
Olam: Hayvonlar Kenja olam: Eumetazoa Tip: Xordalilar Kenja tip: Umurtqalilar Sinf: Sutemizuvchilar Turkum: Artiodactyla Kenja turkum: Kavshovchilar Infraturkum: Pecora Oila: Bugʻusimonlar
Binar nomi
Cervidae Goldfuss, 1820
Ostoila
Suv bugʻulari (Hydropotinae) Yeliklar (Capreolinae) Asl bugʻular (Cervinae)

Klassifikatsiyasi

Bugʻusimonlar oilasi 3 ostoila, 19 urugʻ va 51 turni oʻz ichiga oladi

Tashqi koʻrinishi	Nomi	Lotincha nomi	Ostturlari
Bugʻusimonlar oilasi (Cervidae)
Yeliksimonlar ostoilasi (Capreolinae)
Bulonlar urugʻi (Alces)
	Yevropa buloni	Alces alces	A. a. alces A. a. caucasicus
	Amerika buloni	Alces americanus	A. a. americanus A. a. cameloides
Botqoq yeliklari urugʻi (Blastocerus)
	Botqoq yeligi	Blastocerus dichotomus
Yeliklar urugʻi (Capreolus)
	Yevropa yeligi	Capreolus capreolus	C. c. capreolus C. c. canus C. c. caucasicus C. c. italicus
	Sibir yeligi	Capreolus pygargus	A. p. pygargus A. p. bedfordi A. p. mantschuricus A. p. ochraceus
And yeliklari urugʻi (Hippocamelus)
	Shimoliy And yeligi	Hippocamelus antisensis
	Janubiy And yeligi	Hippocamelus bisulcus
Mazamalar urugʻi (Mazama)
	Qizil mazama	Mazama americana	M. a. americana M. a. carrikeri M. a. gualea M. a. jucunda M. a. rosii M. a. rufa M. a. sarae M. a. sheila M. a. trinitatis M. a. whitelyi M. a. zamora M. a. zetta
	Kichik qizil mazama	Mazama bororo
	Mazama bricenii	Mazama bricenii
	Mitti mazama	Mazama chunyi
	Kulrang mazama	Mazama gouazoubira	M. g. gouazoubira M. g. cita M. g. medemi M. g. mexianae M. g. murelia M. g. nemorivaga M. g. permira M. g. sanctaemartae M. g. rondoni M. g. superciliaris M. g. tschudii
	Mazama nana	Mazama nana
	Yukatan qoʻngʻir mazamasi	Mazama pandora
	Ekvador qizil mazamasi	Mazama rufina
	Markazaiy Amerika qizil mazamasi	Mazama temama	M. t. temama M. t. cerasina M. t. reperticia
Amerika bugʻulari urugʻi (Odocoileus )
	Qora dumli bugʻu	Odocoileus hemionus	O. h. hemionus O. h. californicus O. h. cerrosensis O. h. columbianus O. h. eremicus O. h. fuliginatus O. h. inyoensis O. h. peninsulae O. h. sheldoni O. h. sitkensis
	Oq dumli bugʻu	Odocoileus virginianus	O. v. virginianus O. v. acapulcensis O. v. borealis O. v. cariacou O. v. carminis O. v. chiriquensis O. v. clavium O. v. couesi O. v. curassavicus O. v. dacotensis O. v. goudotii O. v. gymnotis O. v. hiltonensis O. v. leucurus O. v. macrourus O. v. mcilhennyi O. v. margaritae O. v. mexicanus O. v. miquihuanensis O. v. nelsoni O. v. nemoralis O. v. nigribarbis O. v. oaxacensis O. v. ochrourus O. v. osceola O. v. peruvianus O. v. rothschildi O. v. seminolus O. v. sinaloae O. v. taurinsulae O. v. texanus O. v. thomasi O. v. toltecus O. v. tropicalis O. v. ustus O. v. venatorius O. v. veraecrucis O. v. yucatanensis
Pampas bugʻulari urugʻi (Ozotoceros)
	Pampas bugʻusi	Ozotoceros bezoarticus	O. b. bezoarticus O. b. arerunguaensis O. b. celer O. b. leucogaster O. b. uruguayensis
Pudular urugʻi (Pudu)
	Shimoliy pudu	Pudu mephistophiles
	Janubiy pudu	Pudu puda
Shimol bugʻulari urugʻi (Rangifer)
	Shimol bugʻusi	Rangifer tarandus	R. t. tarandus R. t. buskensis R. t. caboti R. t. caribou R. t. dawsoni R. t. fennicus R. t. groenlandicus R. t. osborni R. t. pearsoni R. t. pearyi R. t. phylarchus R. t. platyrhynchus R. t. sibiricus R. t. terraenovae
Asl bugʻusimonlar ostoilasi (Cervinae)
Aksislar urugʻi (Axis)
	Aksis	Axis axis
	Kalamian bugʻusi	Axis calamianensis
	Bavean bugʻusi	Axis kuhlii
	Tongʻiz bugʻu	Axis porcinus	A. p. porcinus A. p. annamiticus
Asl bugʻular urugʻi (Cervus)
	Maral (asl bugʻu)	Cervus elaphus	C. e. atlanticus C. e. bactrianus C. e. barbarus C. e. brauneri C. e. corsicanus C. e. elaphus C. e. hibernicus C. e. hippelaphus C. e. hispanicus C. e. italicus C. e. maral C. e. pannoniensis C. e. scoticus C. e. songaricus C. e. sibiricus (C. canadensis sibiricus) C. e. xanthopygus (C. canadensis xanthopygus)
	Vapiti (sharq asl bugʻusi)	Cervus canadensis	C. c. roosevelti C. c. nannodes C. c. nelsoni C. c. merriami C. c. manitobensis C. c. sibiricus C. c. songaricus C. c. xanthopygus C. c. alashanicus C. c. wallichi
	Dogʻli bugʻu	Cervus nippon	C. n. aplodinotus C. n. grassianus C. n. kerama C. n. kopschi C. n. mandarinus C. n. mantchuricus C. n. nippon C. n. pseudaxis C. n. pulchellus C. n. sichuanicus C. n. sintikuensis C. n. soloensis C. n. taiouanus C. n. yakushimae C. n. yesoensis
Kiyiklar urugʻi (Dama)
	Kiyik	Dama dama	D. d. dama D. d. mesopotamica
Aydarli bugʻular urugʻi (Elaphodus)
	Aydarli bugʻu	Elaphodus cephalophus	E. c. cephalophus E. c. fociensis E. c. ichangensis E. c. michianus
David bugʻular urugʻi (Elaphurus)
	David bugʻusi	Elaphurus davidianus
Muntjaklar urugʻi (Muntiacus)
	Borneo sariq muntjagi	Muntiacus atherodes
	Qora muntjak	Muntiacus crinifrons
	Fea muntjagi	Muntiacus feae
	Gongshan muntjagi	Muntiacus gongshanensis
	Hind muntjagi	Muntiacus muntjak	M. m. muntjak M. m. annamensis M. m. aureus M. m. curvostylis M. m. guangdongensis M. m. malabaricus M. m. menglalis M. m. montanus M. m. nigripes M. m. vaginalis M. m. yunnanensis
	Vyetnam muntjagi	Muntiacus puhoatensis
	Muntiacus putaoensis	Muntiacus putaoensis
	Xitoy muntjagi	Muntiacus reevesi	M. r. reevesi M. r. jiangkouensis M. r. micrurus
	Roosevelt muntjagi	Muntiacus rooseveltorum
	Muntiacus truongsonensis	Muntiacus truongsonensis
	Ulkan muntjak	Muntiacus vuquangensis
Przewalskium
	Przewalskium albirostris	Przewalskium albirostris
Qizil bugʻular urugʻi (Rucervus)
	Barasinga	Rucervus duvaucelii	R. d. duvaucelii R. d. branderi R. d. ranjitsinhi
	Eld bugʻusi	Rucervus eldii	R. e. eldii R. e. siamensis R. e. thamin
	Schomburg bugʻusi	Rucervus schomburgki
Zambarlar urugʻi (Rusa)
	Filippin dogʻli bugʻusi	Rusa alfredi
	Filippin zambari	Rusa marianna	R. m. marianna R. m. barandana R. m. nigella R. m. nigricans
	Yava zambari	Rusa timorensis	R. t. timorensis R. t. djonga R. t. floresiensis R. t. macassaricus R. t. moluccensis R. t. renschi R. t. russa
	Hind zambari	Rusa unicolor	R. u. unicolor R. u. brookei R. u. cambojensis R. u. dejeani R. u. equina R. u. hainana R. u. swinhoii
Suv bugʻusimonlari ostoilasi (Hydropotinae)
Suv bugʻulari urugʻi (Hydropotes )
	Suv bugʻusi	Hydropotes inermis	H. i. argyropus H. i. inermis

Adabiyotlar

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1. Wilson D. E. & Reeder D. M.. Mammal Species of the World. ISBN 0801882214.