Yunon alifbosi

Yunon alifbosi (yunoncha: ελληνικό αλφάβητο — ellinikó alfávito) — qadimgi yunonlar tomonidan miloddan avvalgi IX–VIII asrlarda Fenikiya yozuvi asosida yaratilgan yozuv tizimi. U nafaqat qadimgi yunon tilini yozishda qo‘llangan, balki keyinchalik Rim (lotin) alifbosiga va kirill yozuviga ham asos bo‘lgan.

Bugungi kunda yunon alifbosi asosan Gretsiyada va Kipr Respublikasida qo‘llanadi. U zamonaviy yunon tilining rasmiy yozuv tizimi hisoblanadi.

Yunon alifbosining xususiyatlari

• Harflar soni: 24 ta.
• Yozuv yo‘nalishi: chapdan o‘ngga (qadimda ba’zan “bustrofedon” — satrni bir o‘ngdan chapga, keyingi satrni chapdan o‘ngga yozish usuli qo‘llangan).
• Unli va undoshlarni farqlash: Fenikiya yozuvidan farqli o‘laroq, yunonlar unlilar uchun maxsus harflar yaratdi. Bu yozuv tarixidagi katta yangilik bo‘ldi.

Yunon alifbosi harflari

Katta harf	Kichik harf	Nomi (transliteratsiya)	Talaffuzi (lotincha)
Α	α	Alfa (Alpha)	a
Β	β	Beta	b / v
Γ	γ	Gamma	g / ɣ
Δ	δ	Delta	d
Ε	ε	Epsilon	e
Ζ	ζ	Zeta	z
Η	η	Eta	ē (uzoq e)
Θ	θ	Theta	th
Ι	ι	Iota	i
Κ	κ	Kappa	k
Λ	λ	Lambda	l
Μ	μ	Myu (Mu)	m
Ν	ν	Nyu (Nu)	n
Ξ	ξ	Xi	ks
Ο	ο	Omikron	o
Π	π	Pi	p
Ρ	ρ	Rho	r
Σ	σ/ς	Sigma	s
Τ	τ	Tau	t
Υ	υ	Ypsilon	y / ü
Φ	φ	Fi (Phi)	ph / f
Χ	χ	Khi (Chi)	kh
Ψ	ψ	Psi	ps
Ω	ω	Omega	ō (uzoq o)

Eslatma: Sigma harfi kichik shaklda ikki xil yoziladi — σ (so‘z o‘rtasida), ς (so‘z oxirida).

Tarixiy ahamiyati

• Lotin alifbosi: Rimliklar yunon yozuvining ayrim shakllaridan foydalanib, keyinchalik lotin yozuvini yaratishdi. Bugungi ingliz, fransuz, ispan, nemis va boshqa tillarning yozuvi shu asosga ega.
• Kirill alifbosi: IX asrda Kirill va Mefodiy missionerlari yunon yozuviga asoslanib, slavyan xalqlari uchun kirill yozuvini ishlab chiqdilar. Hozirgi rus, ukrain, serb, bolgar va boshqa xalqlar shu yozuvdan foydalanadi.
• Matematika va fan: Yunon harflari matematika, fizika va boshqa fanlarda belgilar sifatida keng qo‘llanadi (masalan, π — pi soni, Δ — o‘zgarish, λ — to‘lqin uzunligi, Ω — elektr qarshiligi).

Hozirgi qo‘llanilishi

• Gretsiya va Kiprda rasmiy yozuv sifatida ishlatiladi.
• Xalqaro ilmiy ramzlarda, matematika, kimyo, fizika, astronomiya va lingvistikada keng qo‘llanadi.
• Lotin va kirill alifbolarining tarixiy ildizi sifatida madaniyat va yozuv taraqqiyotida katta o‘rin tutadi.

Manbalar:

• Yunon alifbosi — Wikipedia
• Greek alphabet — Encyclopaedia Britannica
• Greek Alphabet and Pronunciation