Buloqboshi tumani

Buloqboshi tumani — Andijon viloyatidagi tuman. Viloyatning janubida 1992-yil 3-aprelda tashkil etilgan. Buloqboshi tumani shimoliy va sharqda Andijon va Xoʻjaobod tumanlari, gʻarbda Asaka va Marhamat tumanlari, janubida va janubi-gʻarbda Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Aravon tumani bilan chegaradosh. Maydoni 180 km². Aholisi 2022-yilda aholi soni taxminan 147 ming kishi boʻlgan, 2023-yilda esa 149,9 mingga yetdi. 2025-yil 1-oktabr holatiga tumanning doimiy aholisi 156 ming kishini tashkil yetdi. Markazi — Buloqboshi shahri. 2024-yil 1-mayda, tumanning hokimi sifatida Furqatbek Tojimuhammadovich Bo‘taxonov tayinlandi.

Buloqboshi tumani
Булакбашинский район

tuman
Tarkibida	Andijon viloyati
Maʼmuriy markazi	Buloqboshi
Hokim	Furqatbek Tojimuhammadovich Bo‘taxonov
Rasmiy tillar	Oʻzbek
Vaqt mintaqasi	UTC+5
Xaritada
40°43′0.1″N 72°37′59.9″E / 40.716694°N 72.633306°E / 40.716694; 72.633306

Tabiati

Tuman hududi togʻ va togʻ oldi tekisliklaridan iborat. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha harorati — 3,5 °C, iyulniki 26 °C. Yiliga 180-190 mm yogʻii tushadi. Vegetatsiya davri 230 kun. Tuman hududidan Janubiy Fargʻona kanali, Aravonsoy oqib oʻtadi. Tekisliklar boʻz, qoʻngʻir tuproqlar, adirlar qumtosh, mergel, lyoss va chaqirtoshlar bilan qoplangan. Yovvoyi oʻsimliklardan shoʻra, shuvoq, momaqaymoq. yalpiz, qamish, bangidevona, yantoq, otquloq, yulgʻun, ajriq, qirqboʻgʻin, gʻumay, quypichan, qoʻytikan usadi. Echkemar, qashqaldoq, toshbaqa, jayran, tulki, ilon, kaltakesak, tipratikan; qushlardan kaklik, bedana, laylak, yovvoyi oʻrdak, soʻfitoʻrgʻay, sassiqpopishak, qargʻa, zagʻizgʻon, mayna, boyoʻgʻli, burgut va boshqalar yashaydi.

Tabiiy geografik joylashuvi va relyefi

Buloqboshi tumani Andijon viloyatining janubida, Chilustun tog‘lari etagida joylashganuza.uziupr.ru. Tumanning relyefi tog‘oliy va tog‘oldi tekisliklardan iborat bo‘lib, dengiz sathidan 801–1545 metr balandlikdagi maydonni egallaydiiupr.ru. Bu hududda bo‘z va qumloq tuproqli tekisliklar, cho‘lda joylashgan adirlar va tog‘otlari mavjud, asosan tog‘ landshaftlariga o‘tadi. Reliyefformasi cho‘l va tog‘oldi ekotizimlariga xos bo‘lib, O‘zbekistonning sharqidagi tog‘ va vodiy yo‘nalishiga to‘g‘ri keladi.

Iqlim xususiyatlari

Tumanda iqlim keskin kontinental, quruq hisoblanadiiupr.ru. Qish oylarida o‘rtacha harorat −3,0 °C atrofida (yanvar), yozda esa 27,3 °C gacha (iyul) ko‘tariladiiupr.ru. Yillik yog‘ingarchilik miqdori taxminan 200–250 mm ga tengiupr.ru. Vegetatsiya davri qariyb 217 kun (martdan noyabrgacha) davom etadi. Shunday iqlim sharoiti tuproq namligi past va harorat farqi katta bo‘lgan hududda paxta, uzum va boshqa issiqqo‘llik ekinlarini etishtirish imkonini beradi.

Suv resurslari

Buloqboshi tumani bo‘ylab Janubiy Farg‘ona kanali oqib o‘tadiuz.wikipedia.org. Tumanning markazi – Buloqboshi shaharchasi ichimlik suvini asosan shu kanal, shuningdek hududiy buloqlar va yer osti artezian quduqlaridan oladiuz.wikipedia.org. Mayda soy va tabiiy manbalar mavjud bo‘lsa-da, asosiy ichimlik va sug‘orish suvi Janubiy Farg‘ona kanali orqali yetkazib beriladi. Shu sababli tumanda suv xo‘jaligi asosan sug‘orishga yo‘naltirilgan.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Tumanning relyefi va iqlimiga mos ravishda cho‘l va tog‘oldi o‘simliklari tarqalgan. Bo‘z va sho‘ra o‘simliklari (masalan, sho‘ra, shuvoq, momaqaymoq) hamda qamish, yalpiz kabi mayda o‘simliklar keng tarqalgan. Bog‘dorchilik va uzumzorlar dehqonchilikka ixtisoslashgan bo‘lib, mayda va yirik boshqa o‘simliklar sug‘orilgan dala maydonlarida yetishtiriladi. Yovvoyi hayvonot turkomida kichik sutemizuvchilar (echkemar, tulki, quyon kabi) va turli qushlar uchraydi. Hozirga qadar Buloqboshi tumani hududida milliy bog‘ yoki maxsus himoyalangan tabiiy zonalar tashkil etilmagan.

Tabiiy resurslar

Buloqboshi tumani tog‘ jinslari (masalan, kalker) zaxiralari bilan boy hisoblanadi. Tumanning “Qashqar” mahallasi hududida ohak (kalker) ishlab chiqarish korxonasini tashkil etish loyihasi rejalashtirilganregulation.gov.uz. Bu loyiha doirasida 12 gektar hududni egallaydigan ohak zavodi qurilishi ko‘zda tutilgan. Bundan tashqari, tumanda paxta, uzum va sabzavot ekinlari yetishtirishga qulay maydonlar mavjud. Buloqboshi hududida foydali qazilma sifatida ohak va boshqa qurilish materiallari qazib olinadi.

Ekologik holat

Buloqboshi tumanida chiqindilarni boshqarish va tabiiy ofatlardan muhofaza qilish dolzarb muammolardir. Masalan, 2018-yilda tumandagi “Qumariq” mahallasida chiqindilarni qayta ishlash korxonasi tashkil etish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqilganregulation.gov.uz. Shu bilan birga, yomg‘ir mavsumida kanal va soylarning toshishi xavfi mavjud. 2025-yil may oyida tumanning Sarbontepa mahallasida Janubiy Farg‘ona kanali bo‘yidagi to‘sqinlik buzilib, ko‘plab xonadonlar va ekinlar suv ostida qolganligi qayd etilgankun.uz. Tumanning geologik joylashuvi bois u seysmik 9-ballik zonaga kiradiuz.wikipedia.org va kuchli zilzila xavfi mavjud. Umuman olganda, Buloqboshi tumani sanoat korxonalari kam bo‘lgani uchun havo nisbatan toza, ekologik muammolar asosan chiqindi va suv xo‘jaligi masalalariga bog‘liq.

Aholisi

Aholisi soni — 156 ming kishidan ortiq. Har bir kilometr kvadrat maydonga 582 kishi toʻgʻri keladi. Aholining milliy tarkibini, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, ruslar, qozoqlar, qirgʻizlar, tojiklar, tatarlar va boshqa millat vakillari tashkil etadi.

Xoʻjaligi

Buloqboshi tumani asosan paxtachilikka ixtisoslashgan. Tumanda 2 GES, „Buloqboshi ipagi“ korxonasi, badiiy buyumlar, trikotaj fabrikasi, poyabzal fabrikasi, tosh koni, xoʻjaliklararo mexanizatsiyalashgan koʻchma kolonna, avtokorxona, elektr tarmoqlari boʻlimi, MTP bor. Tumanda 65 kichik korxona va firmalar, 17 aksiyadorlik jamiyati mavjud. Xoʻjaliklari chorvachilik, bogʻdorchilik, pillachilik, polizchilik, sabzavotchilik bilan shugʻullanadi.

Qishloq xoʻjaligida sugʻoriladigan yerlar 9363 ga, ekinzorlar 7076 ga, shu jumladan 3440 ga yerga paxta, 681 ga yerga yem-xashak ekinlari, qisman grechka ekiladi. Buloqboshi tumanida 8 shirkat xoʻjaligi, 56 dehqon va chorvachilik fermer xoʻjaliklari bor. Tuman xoʻjaliklari va xususiy fermalarda 3142 qoramol, 4140 qoʻy, 225 ot boqiladi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Andijon (tuman markazidan 22 km).

Ijtimoiy soha

1999/2000 oʻquv yilida 31 umumiy taʼlim maktabida 22908 oʻquvchi, 2 gimnaziyada 276 oʻquvchi, 1 litseyda 130 oʻquvchi taʼlim oldi. Biznes maktabi, 26 ommaviy kutubxona, 5 klub, 8 qishloq madaniyat uyi, muzey, madaniyat va istirohat bogʻi xizmat koʻrsatmoqda. Tumanda 670 oʻrinli 32 kasalxona, 5 qishloq vrachlik ambulatoriyasi, 3 poliklinika, 17 feldsherakusherlikpunkti, 3 qishloq vrachlik punkti boʻlib, ularda 218 vrach, 980 oʻrta maʼlumotli tibbiy xodim ishlaydi (1999). 1992-yildan „Buloqboshi“ tuman gaz. chiqadi (adadi 4000).

• 2024-yilda — tuman sanoatida — 2024-ning yanvar–iyun oylarida 416,5 mlrd so‘mlik sanoat mahsulotlari ishlab chiqarildi; bu 2023-ning mos davriga nisbatan 108,1 % ga ko‘p. andstat.uz
• 2024-yilning boshida (yanvar–mart) tuman bo‘yicha asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar 1 514,3 mlrd so‘mga teng bo‘ldi — ya’ni 2023-ga nisbatan 129,3 % ga. andstat.uz
• 2025-yilda, tuman hududida yangi sanoat va qurilish loyihasi boshlangan: ma’lum bo‘lishicha, loyihaning qiymati taxminan 350 mln dollar. gazeta.uz
• 2025-yil 8-mayda tuman hududida, aniqrog‘i kanal yaqinidagi hududda — Janubiy Farg‘ona kanali qirg‘og‘ida — suv toshqini yuz berdi. Qirg‘oq bir qismini suv bosdi, evakuatsiya va zararni bartaraf etish ishlari boshlandi.

Tuman 1ta shaharcha va 5ta qishloq fuqarolar yigʻinidan tashkil topgan (jami 31ta qishloqni oʻz ichiga oladi).

• Buloqboshi shaharchasi
• Kulla
• Nayman
• Moyariq
• Shirmonbuloq

Investitsiyalar

Buloqboshi tumaniga katta hajmli investitsiya loyihalari jalb qilinmoqda. 2024-yil 29-aprelda ANDIJAN WCC CEMENT MChJ («O‘zbekistondagi GESBAr» investorlik korxonasi) Xitoy kompaniyalari bilan hamkorlikda 250 mln AQSh dollarlik sement zavodi ishga tushirildi. Ushbu korxona yillik 2–2,5 mln tonnaga yaqin sement ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlib, yiliga taxminan 10 mln dollarlik mahsulot eksport qilish rejalashtirilgan va uning ishga tushirilishi bilan ~1000 ta yangi ish oʻrni yaratilganuza.uzuza.uz. 2025-yil boshida esa Buloqboshi tumanida Jo‘ydam Ta’mir Invest (O‘zbekiston–Xitoy qo‘shma korxonasi) tomonidan umumiy qiymati 350 mln dollarlik yangi sanoat va qurilish loyihasi boshlangan. Ushbu loyiha doirasida polipropilen sumka, gazobetonga plitka, tayyor beton va boshqa qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korxonalar, shuningdek logistika markazi va "Buloqboshi City" loyihasi qurilishi koʻzda tutilgandunyouzbeklari.com. Bu kabi investitsiyalar tumanning iqtisodiy salohiyatini kengaytirish va yangi ish o‘rinlari yaratishga xizmat qiladi.

Tabiiy hodisalar

Buloqboshi tumanida 2023–2025-yillarda bir qator tabiiy ofatlar qayd etildi. Jumladan, 2025-yil 8-may kuni kuchli yomg‘ir natijasida Janubiy Farg‘ona kanali Buloqboshi tumani Sarvontepa mahallasi hududida toshib, atrofdagi ko‘chalar va oilaviy turar joylarni suv bosdikun.uz. Voqea yuzasidan viloyat hokimi rahbarligida maxsus shtab tashkil etilib, 40 ga yaqin texnika vositalari jalb etilib suv oqimi to‘xtatildi va toshqin oqibatlari bartaraf etildikun.uz. Shuningdek, iqlim sharoiti oʻzgargan paytlarda qurg‘oqchilik yoki bostirib keluvchi yog‘inlar kabi favqulodda vaziyatlarga e’tibor qaratilmoqda. Mahalliy hokimiyat doimiy ravishda suv ta’minoti va sug‘orish tizimlarini mustahkamlash choralari koʻrmoqda.

Ijtimoiy infratuzilma

Buloqboshi tumanida maktablar, oilaviy poliklinikalar, madaniyat uylari va boshqa ijtimoiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi. Masalan, tuman shifoxonalari va bog‘chalari Butunjahon sog‘liqni saqlash kuni hamda sport tadbirlari bilan bog‘liq aksiyalar o‘tkazib, aholiga bepul tibbiy ko‘riklar va salomatlikka oid ma’ruza–mahsulotlar namoyishi kabi xizmatlar koʻrsatgant.me. Umumiy taʼlim maktablari yangilanib, ularning moddiy-texnik bazasi mustahkamlanmoqda. Ijtimoiy himoya choralari doirasida yoshlar va keksalar uchun turli madaniy-maʼrifiy hamda sog‘lomlashtiruvchi tadbirlar (sport musobaqalari, madaniy kechalar, koʻngilli tashkilotlar tashabbusi bilan oʻtkaziladigan aksiyalar) olib borilmoqdat.me. Hududiy xizmatlar zamonaviy yo‘l infratuzilmasi, ichimlik suvi va elektr taʼminoti bilan to‘liq qamrab olingan.

Madaniy tadbirlar va voqealar

Buloqboshi tumanida turli madaniy-maʼrifiy tadbirlar muntazam oʻtkazib kelinadi. Xususan, mahalliy ziyolilar va yoshlar tomonidan oʻzbek xalq anʼanalari, sanʼat va musiqa namunalari koʻrgazmalari, bolalar ijodkorlik festivalari (masalan, “Kamalak yulduzlari” kabi) tashkil etiladi. Bundan tashqari, ijtimoiy voqealar doirasida festival va aksiyalar oʻtkazilib, masalan, har yili 7-aprel — Butunjahon sog‘liqni saqlash kuni munosabati bilan tuman darajasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qiluvchi keng koʻlamli tadbirlar oʻtkaziladit.me. Shuningdek, keng jamoatchilik ishtirokidagi yirik manzarali ochilish marosimlari (masalan, sanoat korxonasi yoki ijtimoiy muassasa ochilishi) mintaqada sezilarli voqealar sifatida qayd etiladi. Tumandagi madaniy-tarbiya va sport tadbirlari bilan bir qatorda, 2025-yil may oyidagi suv toshqini kabi favqulodda vaziyatlar ham mahalliy hayotda esda qoluvchi hodisalar bo‘lib qoldi.

Iqtisodiy ko‘rsatkichlar

Buloqboshi tumani iqtisodiyoti asosan sanoat va qishloq xo‘jaligiga tayangan. Sanoat ishlab chiqarishida so‘nggi yillarda o‘sish kuzatilmoqda: masalan, 2025-yilning yanvar–avgust oylarida tumandagi 154 ta sanoat korxonasi 1 473,6 mlrd so‘mlik mahsulot ishlab chiqargan, bu 2024-yilning mos davriga nisbatan 38,1% ga koʻpdirandstat.uz. 2024-yilning yanvar–iyun oylarida sanoat mahsuloti hajmi 416,5 mlrd so‘mga yetkazilib, 2023-yilgi davrga nisbatan 8,1% ga oʻsganligi qayd etilganandstat.uz. Qishloq xo‘jaligida, ayniqsa, chorvachilik mahsulotlari yetishtirish rivojlandi: 2025-yilning birinchi yarmida Buloqboshi tumanida 5 926,3 tonna go‘sht, 24 634,0 tonna sut va 11 874,6 ming dona tuxum ishlab chiqarilgan andstat.uz. Hududda paxtachilik ekinlari ham yetishtiriladi (tuman iqtisodi paxtaga ixtisoslashgan), shuningdek, sabzavot ekinlari va boshqa qishloq xo‘jaligi turlari bilan shug‘ullaniladi. Ichki savdo va xizmatlar sohasida ham o‘sish qayd etilayotgani kuzatiladi.